Kuzey Peru’da şifa: mesa sunağı, San Pedro ve pazarın 510 bitkisi

Pazarın bitkileri

Çalışma 2001’de Trujillo ve Chiclayo’nun büyük pazarlarında başladı. Kuzey Peru’da tıbbi özelliği olan 510 bitki kaydedildi ve bunlar için 2.499 ayrı kullanım derlendi; türlerin yüzde 83’ü Peru’ya özgüydü. Yerel pazarlarda yaygın olarak 150–200 tür satılıyor; nadir türleri şifacılar kendileri topluyor ya da özel toplayıcılardan ısmarlıyor ^[1].

Satıcılar bitkileri dört gruba ayırıyor: yaygın ve egzotik bitkiler, sıradan hastalıklar için bitkiler, yalnızca şifacıların kullandıkları ve büyü amaçlı olanlar. Yaklaşık 974 karışım, 29’a kadar bileşenle 164 hastalığı tedavi ediyor; bitkilerin yüzde 65 kadarı karışım hâlinde kullanılıyor ^[1].

Gelenek donmuş değil. 1789’da piskopos Martínez Compañón’un İspanya’ya gönderdiği koleksiyondaki bitkilerle karşılaştırıldığında, sömürge döneminde kullanılan bitkilerin yarısı bugün listede yok, ama toplam sayı artmış. Pazarlarda son yıllarda noni ürünlerinin çoğalması, bitkicilerin uluslararası sağlık modalarını yakından izlediğini gösteriyor ^[1].

En çok bitki “büyü” hastalıklarına

En fazla tür, 207 bitki, “büyüyle ilgili” rahatsızlıkların tedavisinde kullanılıyor; bunlar tüm kullanımların dörtte birinden fazlası. Kötü hava (mal aire), kötü rüzgâr, korku (susto ya da espanto), nazar (mal ojo) ve büyü (daño, brujería) And toplumunda çok yaygın hastalıklar sayılıyor. Araştırmacılara göre Batı’daki “psikosomatik bozukluk” kavramı bunlara en yakın karşılık ^[1].

Tedavi çoğu zaman bir arınma törenini, yani limpiayı içerir: bu, kutsal su ve parfümle basit bir püskürtme de olabilir, şifacının sunağı başında bütün gece süren bir tören de. Törenden sonraki günlerde hastaya “çiçeklenme banyosu” (baño de florecimiento) yaptırılır. Hasta ayrıca bir “seguro” alır: güçlü otlar, parfümler, aziz resimleri ve hastanın saçı ile tırnağıyla doldurulmuş, koruma ve şans için taşınan bir şişe ^[1].

Mesa: sunağın başında

Şifacılar hastaları çoğu zaman evlerinin arka bahçesine kurdukları mesa sunağının başında, bazen de kırdaki kutsal yerlerde ya da dağlardaki kutsal göllerin kıyısında tedavi eder. Sunakta deniz kabukları, Kolomb öncesi seramikler, asalar ve taşlar gibi “güç nesneleri” haç ve aziz resimleriyle yan yana durur ^[1].

Tören, şifacının kutsanmış bitki özlerini ağzından hastanın bütün bedenine püskürtmesiyle başlar. Çoğu törende hasta haşlanmış san pedro suyu içer ve burnundan tütün (mapacho) suyu ile parfüm çeker; bazen toé (Brugmansia) da kullanılır. Şifacıların söylediği tarjo denen ezgilerde İsa, Meryem ve azizler kadar dağların ruhları (apu) ve kutsal göller de çağrılır. Kobay (cuy) hastalığın teşhisi için standart bir araçtır ^[1].

Üç bin yıllık bir kaktüs

San Pedro kaktüsünün kullanımı binlerce yıl öncesine uzanır. Arkeolojik kalıntıları And dağlarındaki Guitarrero Mağarası’nda (MÖ 8200–6800), kuzey-orta kıyıdaki Las Aldas’ta (MÖ 2000–1500) ve orta kıyıdaki Garagay’da bulundu. Kaktüs Cupisnique, Chavín, Moche, Nazca ve Lambayeque sanatında sık sık betimlenir ^[1].

Moche dönemine (MS 100–800) uzanan bitkiler arasında San Pedro’nun yanı sıra maichil (camalonga (sarı zakkum)) ve ishpingo da var: bu bitkiler Moche seramiklerinde betimlenir, bazılarının kalıntıları Sipán Efendisi’nin mezarı gibi seçkin mezarlarda bulundu ^[1][2]. Beş yüz yıllık baskıya rağmen gelenek sürdü; Peru Kültür Bakanlığı 2022’de San Pedro’ya ilişkin geleneksel bilgileri ulusun kültürel mirası ilan etti ^[3].

Tehditler

Bussmann ve Sharon’a göre bu bin yıllık geleneği en çok tehdit eden şey bitkilerin yaşam alanlarının yok olması: kentleşme ve şeker, pamuk ve pirinç tarımı kıyı ovalarını değiştirdi; iklim değişikliği ve ormansızlaşma dağ ormanlarını tehdit ediyor. Pek çok şifalı bitkinin yetiştiği yüksek And ekosistemleri ve kutsal göller büyük ölçekli madencilik nedeniyle tehlikede ^[1].

Talep artıyor ama ekim artmıyor: bitkilerin çoğu hâlâ doğadan toplanıyor ve bazı önemli türlerde aşırı toplama belirtileri görülüyor. Araştırmacılar laboratuvarda bitkileri de sınadı: enfeksiyon için kullanılanların çoğunda antibakteriyel etki doğrulandı; ama su özütlerinin yüzde 24’ü, alkol özütlerinin yüzde 76’sı zehirli çıktı. Geleneksel hazırlama yöntemleri, çözücüyü seçerken bunu hesaba katıyor ^[1]. San Pedro ve Brugmansia güçlü ve tehlikeli bitkilerdir; burada kültürel bir kayıt olarak anlatılıyor.

Yazıda geçen bitkiler

İlgili semboller

• Chakana

Kaynaklar

1. Rainer W. Bussmann, Douglas Sharon, “Medicinal plants of the Andes and the Amazon – The magic and medicinal flora of Northern Peru”, Ethnobotany Research and Applications 15, 2016
2. Rainer W. Bussmann, Douglas Sharon, “Traditional medicinal plant use in Northern Peru: tracking two thousand years of healing culture”, Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 2, 2006
3. “Declaran Patrimonio Cultural de la Nación a los conocimientos, saberes y usos del cactus San Pedro”, El Peruano, 2022