Türkiye’de zehirli bitkiler ve en çok karıştırılanlar: nasıl ayırt edilir?
Bitki zehirlenmelerinin önemli bir kısmı, yenen ya da şifalı bilinen bir bitkinin zehirli bir benzeriyle karıştırılmasından kaynaklanır. Aşağıda Anadolu’da en sık karıştırılan zehirli bitkiler, onları ayırt etmenin yolları ve halk kullanımında zehirlenmeye yol açan örnekler var.
Türkiye’de bitki zehirlenmesinin başlıca nedenleri
Sağlık Bakanlığı’nın Fitoterapi kitabı, Türkiye’deki bitki zehirlenmelerini şu nedenlerle özetliyor:
- Tedavi için kullanılan bir bitkiden fazla miktarda almak
- Şifalı bitki yerine ona benzeyen zehirli bir bitkiyi kullanmak
- Sebze ya da ot diye toplanan bitkinin yerine yanlışlıkla zehirli bir türü yemek
- Bir bitkinin hangi kısmının zehirli olduğunu bilmeden yemek
- Çocuk düşürmek amacıyla zehirli bitki kullanmak
Kitaba göre vakaların çoğu 1–12 yaş arası çocuklarda, zehirli türlerin yanlışlıkla yenmesiyle görülüyor.
Birbirine benzeyen bitkiler
| Zehirli bitki | Neyle karıştırılır? | Nasıl ayırt edilir? | Zehirlenme belirtileri |
|---|---|---|---|
| Güz çiğdemi Colchicum türleri | Yenen çiğdem (Crocus) yumrusu; ilkbaharda ayı sarımsağı yaprakları | Baytop’a göre yenen çiğdemde gövde yumrunun tam ortasından, güz çiğdeminde yanından çıkar. Ayı sarımsağı yaprağı ezilince belirgin sarımsak kokar; güz çiğdemi yaprağı kokmaz. | Kolşisin zehirlenmesi: birkaç saat sonra başlayan kusma ve şiddetli ishal, ardından organ yetmezliği. Belirtiler geç başladığı için “bir şey olmadı” sanılmamalı. |
| Baldıran Conium maculatum | Maydanoz, yabani havuç, rezene gibi şemsiyegillerden yenen otlar | Gövde tüysüz, içi boş ve üzeri esmer-mor lekeli (Baytop). Ezilen yaprak kötü, kedi idrarını andıran bir koku verir. Şemsiyegillerden bir otu kesin tanımıyorsan toplama. | Ağızda yanma, kas güçsüzlüğü, bacaklardan yukarı doğru ilerleyen felç; solunum durabilir. Sokrates’in zehirlendiği bitki budur. |
| Tatula Datura stramonium | Tohumları tahıl ve baklagillere karışabiliyor; dikenli meyvesi çocukların ilgisini çekiyor | Ceviz büyüklüğünde, dikenli meyve kapsülü; içinde siyah, böbrek biçimli tohumlar. Yaprakları ezilince ağır ve hoş olmayan bir koku verir. | Ağız kuruluğu, göz bebeklerinde büyüme, yüzde kızarma, ateş, çarpıntı, huzursuzluk ve sanrılar. |
| Banotu Hyoscyamus niger | Yöreye göre “gavurhaşhaşı” ya da “dağdağan” diye de anılıyor; aynı adlar başka bitkilere de veriliyor (Baytop) | Yapışkan tüylü yapraklar, mor damarlı soluk sarı çiçekler ve ağır bir koku. Yöresel ada güvenme, bitkinin kendisine bak. | Tatulayla aynı tablo: ağız kuruluğu, göz bebeklerinde büyüme, çarpıntı, bilinç bulanıklığı. |
| Yüksük otu Digitalis türleri | Çiçek açmadan önce yaprakları karakafes otu ve sığır kuyruğu yapraklarına benziyor | Çiçeklenince yüksük biçimli, sarkık ve sapın tek yanına dizilmiş çiçekler. Çiçeksiz bir yaprak rozetini kesin tanımadan çay yapma. | Kalp glikozitleri: bulantı, kusma, görmede sarı-yeşil renkler, kalp ritim bozukluğu. |
Kesin tanımadığın bir bitkiyi toplama ve yeme. Fotoğraftan ya da uygulamadan yapılan tanımaya güvenme.
Halk kullanımında zehirlenmeye yol açanlar
Deli bal (ormangülü)
Doğu Karadeniz’de arıların ormangülü (Rhododendron ponticum; yörede komar, kara ağu) ve sarı çiçekli R. luteum (sarı ağu) çiçeklerinden yaptığı baldır. Atinalı Ksenofon, MÖ 400 dolaylarında bu bölgeden geçen Grek askerlerinin bu baldan zehirlendiğini anlatır. Bugün “şifa” diye kaşıkla yenmesi zehirlenmelerin başlıca nedeni: baş dönmesi, bulantı, terleme, nabız ve tansiyon düşmesi görülür. Hastanede tedavi edilir (Baytop).
Zakkum
Park ve bahçelerde süs bitkisi olarak her yerde. Yaprağının şeker ya da kanser için kaynatılıp içilmesi ciddi kalp zehirlenmelerine yol açıyor; az miktarı bile tehlikeli.
Haşhaş
Sağlık Bakanlığı’nın Fitoterapi kitabına göre etnobotanik çalışmalarda afyonun çocuk uyutmak için kullanıldığı hâlâ görülüyor; bu kullanım Osmanlı dönemine uzanıyor. Bebeklerde solunumu durdurabilir.
Acı badem ve kayısı çekirdeği
İçerdikleri amigdalin vücutta siyanüre dönüşür. Çocuklar için birkaç tane bile tehlikeli olabilir; “kanser tedavisi” diye satılan acı kayısı çekirdeği de aynı riski taşır.
Evdeki zehirli süs bitkileri
Sağlık Bakanlığı’nın Fitoterapi kitabının aktardığı ABD verilerine göre zehir danışma merkezlerine yapılan bitki zehirlenmesi başvurularının yüzde 85’i 6 yaşından küçük çocuklarla ilgili; en sık karşılaşılanlar ise evlerde ve ofislerde yetiştirilen süs bitkileri. Difenbahya, filodendron, barış çiçeği, potos ve deve tabanı gibi kolokasgillerin dokularında iğne biçimli kalsiyum oksalat kristalleri bulunur: çiğnenince ağızda, dilde ve boğazda yanma ve şişmeye yol açar. Bu yüzden bu bitkileri küçük çocukların ve evcil hayvanların ulaşamayacağı yere koymak gerekir.
- Difenbahya Dieffenbachia
- Filodendron Philodendron
- Barış çiçeği (Spathiphyllum) Spathiphyllum
- Salon sarmaşığı (potos) Epipremnum aureum
- Deve tabanı Monstera
- Gala (kala) zambağı Zantedeschia aethiopica
- Atatürk çiçeği Euphorbia pulcherrima
- Sarmaşık Hedera helix
Zehir dozdadır: listede yer alan şifalı bitkiler
Fitoterapi kitabındaki Türkiye zehirli bitkiler listesinde, katalogdaki pek çok şifalı bitki de yer alıyor. Bu, “zehir dozdadır” sözünü hatırlatıyor: aynı bitki az miktarda ilaç, fazlasında zehir olabilir; bazılarının yalnızca bir kısmı (tohumu, kökü, çiğ meyvesi) zehirlidir. Kitap ayrıca zehirli bitki listesinin ülkenin florasına ve halkın alışkanlıklarına göre değiştiğini vurgular: banotu Doğu Anadolu’da zehirlenmelere yol açarken Fransa’da yol açmaz; Türkiye’de yetişen süs biberi (Solanum pseudocapsicum) ise burada değil Fransa’da zehirlenmelere neden olur. Baldıran, banotu ve güz çiğdeminin bazı türlerinin Anadolu’da yer yer yenen bitkiler arasında kaydedilmiş olması da dozun önemini gösterir.
- Üzerlik Zygophyllaceae
- Sedef otu Rutaceae
- Isırgan Urticaceae
- Sarı kantaron Hypericaceae
- Mürver Caprifoliaceae
- Ökse otu Loranthaceae
- Keten tohumu Linaceae
- Zakkum Apocynaceae
- Güz çiğdemi Liliaceae
- Aloe vera Liliaceae
- Tatula Solanaceae
- Banotu Solanaceae
- Adamotu Solanaceae
- Ashwagandha Solanaceae
- Kenevir Cannabinaceae
- Pelin Asteraceae
- Haşhaş Papaveraceae
- At kestanesi Hippocastanaceae
- Mahlep Rosaceae
Katalogdaki yüksek riskli Anadolu bitkileri
Bu bitkiler zehirli ya da ciddi yan etkili; katalogda kültürel ve tarihî önemleri için yer alırlar, kullanım önerisi değildir.
Aktarda karıştırılanlar ve yöresel adlar
Zehirli olmasa da aktarlarda başka bir bitkiyle karıştırılan ya da yerine başkası satılan bitkilerin notları kendi sayfalarında: Adamotu, Ardıç, Güz çiğdemi, Hatmi, Keten tohumu, Meyan kökü, Nane, Papatya, Safran, Salep, Tarçın. Aynı yöresel adın birden fazla bitkiye verildiği durumlar için yöresel adlar dizinine, toplama mevsimleri için toplama takvimine bak.
Kaynaklar
- Baytop T., Türkiye’de Bitkiler ile Tedavi: Geçmişte ve Bugün, 3. baskı, Nobel Tıp Kitabevleri, 2021
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Fitoterapi Uygulaması Kitabı, 2022 (“Zehirli bitkiler” bölümü)
- Baytop T., Baytop A., Mat A., Sun S., Türkiye’de zehirli bitkiler, bitki zehirlenmeleri ve tedavi yöntemleri, İstanbul Üniversitesi, 1989 (Fitoterapi kitabındaki atıfla)
- Seçmen Ö., Leblebici E., Yurdumuzun zehirli bitkileri, Ege Üniversitesi Fen Fakültesi, İzmir, 1987 (Fitoterapi kitabındaki atıfla)
- Nelson L. S., Shih R. D., Balick M. J., Handbook of Poisonous and Injurious Plants, 2. baskı, Springer (Fitoterapi kitabındaki atıfla; ev bitkileri verisi)
Son gözden geçirme: