Dünya ağaçları: kayın, Yggdrasil, ceiba ve Bodhi

Altay’da kayın

Türk mitolojisinde evrenin ortasında Kutup Yıldızı’na uzanan bir “kozmik ağaç” vardır; kaynaklarda Bay Kayın ya da Altınkazık gibi adlarla geçer ^[1]. Altay anlatılarına göre dünya dağının tepesinde bir kayın yükselir. Kamlar ayinlerini kayın olmadan yapmaz; Altay at kurbanında çadırın ortasına dikilen dokuz basamaklı kayına tırmanarak göğün katlarından geçerler ^[1]. Orta Asya Türkçesinde “kayın” huş ağacıdır.

Edda’da dişbudak: Yggdrasil

İskandinav Edda şiirlerinde dünyayı taşıyan ağaç Yggdrasil’dir: Urd kuyusunun başında hep yeşil duran bir dişbudak. Üç kökü ölüler diyarının, buz devlerinin ve insanların üzerine uzanır. Tepesinde bir kartal, dibinde ejder Nidhögg yaşar; sincap Ratatosk ikisi arasında söz taşır ^[2]. Türk hayat ağacının tepesindeki kuşla dibindeki yılan arasındaki benzerlik dikkat çekicidir.

Mayaların ceibası

Klasik Maya kozmolojisinde dev ceiba ağacı (Ceiba pentandra) dünyanın eksenidir; kökleri yeraltı dünyasına uzanır ve dünyayı taşıdığı anlatılır. Maya, Aztek ve Mikstek sanatında genç ceiba gövdesinin konik dikenleri tütsü kaplarının ve cenaze küplerinin yüzeyine kilden işlenmiştir. Ceiba bugün Guatemala’nın ulusal ağacıdır ^[3].

Aynı ağaç Amazon’da da kutsaldır: Peru’nun Iquitos çevresindeki şifacılar “lupuna” dedikleri ceibayı perhizle alındığında tıp öğreten bitkiler arasında sayar ^[4].

Asur’da hurma ağacı

Asur kralı II. Assurnasirpal’in Nimrud’daki sarayında (MÖ 9. yüzyıl), kanatlı güneş kursunun altında, iki yanında koruyucu figürlerin durduğu üsluplaşmış ağaçlar vardır. Norma Franklin bunları yavrularıyla birlikte dişi hurma ağaçları olarak tanımlar ve kralın soyunun simgesi olarak okur ^[5].

Buda’nın ağacı: Bodhi

Siddhartha Gaya’da bir pipal ağacının (Ficus religiosa) altında aydınlandı; ağaç bu yüzden Bodhi, yani bilgelik ağacı oldu. Erken Budist kabartmalarında Buda insan biçiminde gösterilmez; onu Bodhi ağacı ve altındaki boş taht temsil eder ^[6].

Ortak olan ne?

Bu ağaçların hepsi bir merkezi, bir ekseni ve bir bağlantıyı anlatır: yeraltı ile gök arasında, ölüler ile yaşayanlar arasında, insan ile tanrılar arasında. Anadolu’da bir ağaca bez bağlamak ya da yaşlı bir çınarın dibinde dilek tutmak bu çok eski düşüncenin bugüne kalan biçimlerinden biridir. Her topluluğun anlatısı kendine özgüdür; burada aktarılan, kaynakların söyledikleridir.

Yazıda geçen bitkiler

İlgili semboller

• Hayat ağacı
• Yggdrasil
• Asur kutsal ağacı
• Bodhi yaprağı

Kaynaklar

1. Şeyda Büyükcan Sayılır, “Türklerin Ağaç ile Mitolojik ve Tarihî Bağları Üzerine Bir Değerlendirme”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 3(6), 2021
2. The Poetic Edda, çev. H. A. Bellows, 1923 (Project Gutenberg)
3. Nicholas M. Hellmuth, “Flowering of the National Tree”, Revue Magazine sütunu, FLAAR Reports, 2013 (PDF)
4. Luis Eduardo Luna, “The concept of plants as teachers among four mestizo shamans of Iquitos, northeastern Peru”, Journal of Ethnopharmacology 11(2), 1984
5. Norma Franklin, “The Assyrian Stylized Tree: A Date Palm Plantation and Aššurnaṣirpal II’s Stemma”, Ash-sharq 5(2), 2021
6. R. V. Sitholey, “Plants represented in ancient Indian sculpture”, Geophytology 6(1), 1976