Tarih öncesinde bitkiler: arkeoloji bitkilerle bağımızı nasıl ortaya çıkarıyor?

Görünmeyen bitkileri bulmak

Araştırmacılar uzun süre bitki kullanımını dolaylı kanıtlardan çıkardı: havanlar, enfiye takımları, pipolar, tohum ve polen kalıntıları. Doğu Akdeniz’de Geç Tunç Çağı’na ait, ters çevrilmiş haşhaş kapsülü biçiminde küçük testilerde afyon alkaloitleri bulunması, bu biçimin içindekini haber verdiği fikrini destekledi ^[1].

Daha doğrudan kanıt insan kalıntılarından gelir: Kolomb öncesi Amerika mumyalarının saçında, Çin’de tarih öncesi kemiklerde ve Vietnam’da Demir Çağı insanlarının diş mineinde bitki alkaloitleri saptandı. Bazı eski bulgular ise yöntemleri yeterince açıklanmadığı için tartışmalı sayılıyor ^[1].

Haşhaşın Akdeniz’de evcilleştirilmesi

Menorca araştırmasının yazarlarına göre haşhaş büyük olasılıkla Erken Neolitik’te Batı Akdeniz’de evcilleştirildi: ekili türün kalıntıları İtalya, güney Fransa ve İspanya’daki birçok yerleşimde bulundu, sonra bitki hızla bütün Avrupa’ya yayıldı. Andorra’da Prats’taki Orta Tunç Çağı’na ait bir ritüel çukurda, MÖ 1600 dolaylarından yanmış tatula kapsülleri çıktı ^[1].

Menorca: kırmızıya boyanmış saç tutamları

Balear Adaları’ndaki Menorca’da Es Càrritx mağarası 1995’te el değmemiş olarak bulundu. Mağaranın girişindeki oda MÖ 1450–800 arasında yaklaşık 600 yıl boyunca ortak mezar olarak kullanıldı ve 200’den fazla kişiyi barındırdı. Mezarın kullanıldığı son 300 yılda tuhaf bir tören yapıldı: bazı ölülerin saçları kırmızıya boyandı ya da yağlandı, taranıp kesildi ve kapakları iç içe dairelerle oyulmuş tahta ya da boynuz tüplere kondu ^[1].

MÖ 800 dolaylarında bu tüplerin bir kısmı mağaranın derinlerindeki küçük bir odaya gizlenip üstü kille örtüldü. Zeytin ağacından oyulmuş, şimşir kapaklı bir tüpteki saçta yapılan analizde atropin, skopolamin ve efedrin bulundu. Yazarlara göre bunların kaynağı büyük olasılıkla tatula gibi bir itüzümügili ile adanın tek doğal efedra türü Ephedra fragilis’ti; saç uzunluğu, kişinin bunları ölümünden önce yaklaşık bir yıl boyunca aldığını gösteriyor ^[1].

Mağarada bu bitkilerin kalıntısı yok; yani cenaze törenlerinde değil, başka bir bağlamda kullanılmışlar. Yazarlar, bu kadar zehirli bitkileri kullanmanın uzmanlık gerektirdiğini, bu bilginin tipik olarak şamanlarda bulunduğunu hatırlatır. Kapaklardaki iç içe daireleri, bu alkaloitlerin büyüttüğü göz bebekleriyle, “iç görü”nün simgesi olan gözlerle ilişkilendirirler. Menorca’da bugün de efedra yaprakları bazı tedavilerde kullanılıyor; tatula ve beyaz banotu (Hyoscyamus albus) eskiden astıma karşı sigara gibi içilirdi ^[1].

Pamirler: mangalda yakılan kenevir

Herodot, MÖ 5. yüzyılda Hazar bozkırındaki insanların küçük bir çadıra oturup kızgın taşlar üstünde kenevir yaktığını yazar. Altay’daki Pazırık kurganlarında (MÖ 500 dolayları) bulunan küçük bir çadır iskeleti ve yanık taşlı bakır kaplar bu anlatıyı destekler gibidir ^[2].

Çin’in batısında, Pamir Platosu’nda 3.000 metreyi aşan yükseklikteki Jirzankal mezarlığında (yaklaşık 2.500 yıl önce) sekiz mezardan, içinde yanık taşlar bulunan on tahta mangal çıktı. Kimyasal analiz, bu mangallarda kenevir yakıldığını ve bitkinin yüksek miktarda psikoaktif madde içerdiğini gösterdi. Yazarlara göre bu, doğrudan tarihlenmiş ve bilimsel olarak doğrulanmış en eski ritüel kenevir içme kanıtlarından biri. Mezarlıkta Batı Asya’ya özgü cam boncuklar ve açılı arplar ile Doğu Çin’e özgü ipek de bulundu: Pamirler bir kültür kavşağıydı ^[2].

And dağları: şamanın kesesi ve üç bin yıllık kaktüs

Bolivya’da bir mağarada bulunan yaklaşık 1.000 yıllık deri bir ritüel kesede, üç tilki burnundan dikilmiş bir torbada kokain, DMT, bufotenin ve harmin izleri çıktı: koka, yopo ve ayahuasca sarmaşığı sarmaşığı. Bu bitkilerin hiçbiri bölgede yetişmiyordu ^[3].

Peru’da san pedro kaktüsünün kalıntıları And dağlarındaki Guitarrero Mağarası’nda MÖ 8200–6800’e tarihlenen katmanlarda bulundu; kaktüs Chavín ve Moche sanatında da sık sık betimlenir ^[4]. Bu gelenek bugün Kuzey Peru şifacılarının mesa törenlerinde sürüyor.

Bir uyarı

Bu yazıdaki bitkilerin çoğu çok zehirlidir; tatula, banotu ve efedra küçük dozda bile ciddi zehirlenmelere yol açabilir. Burada insanlığın bitkilerle bağının tarihine dair bir kayıt olarak anlatılıyorlar.

Yazıda geçen bitkiler

İlgili semboller

• Göz

Kaynaklar

1. Elisa Guerra-Doce, Cristina Rihuete-Herrada, Rafael Micó, Roberto Risch, Vicente Lull, Hermann M. Niemeyer, “Direct evidence of the use of multiple drugs in Bronze Age Menorca (Western Mediterranean) from human hair analysis”, Scientific Reports 13, 2023
2. Meng Ren ve ark., “The origins of cannabis smoking: Chemical residue evidence from the first millennium BCE in the Pamirs”, Science Advances 5(6), 2019
3. Melanie J. Miller ve ark., “Chemical evidence for the use of multiple psychotropic plants in a 1,000-year-old ritual bundle from South America”, PNAS 116(23), 2019
4. Rainer W. Bussmann, Douglas Sharon, “Medicinal plants of the Andes and the Amazon – The magic and medicinal flora of Northern Peru”, Ethnobotany Research and Applications 15, 2016